Phong cấp Tốt: Chuyện gì xảy ra khi Tốt đi tới hàng cuối?

Tốt đi tới hàng cuối thì sao? Tìm hiểu luật phong cấp Tốt, được chọn những quân nào, có được hai Hậu không và khi nào nên phong cấp thành Mã hoặc Xe.

Quân Tốt nhỏ bé có một bí mật: nếu sống sót qua chặng đường dài tới phía bên kia bàn cờ, nó sẽ biến thành một quân mạnh hơn nhiều. Đó là phong cấp Tốt, một trong những luật quan trọng nhất của cờ vua. Rất nhiều ván cờ, nhất là ở tàn cuộc, được quyết định bởi việc ai phong cấp Tốt trước.

Phong cấp Tốt là gì?

Khi một Tốt của bạn đi tới hàng cuối (hàng 8 với Trắng, hàng 1 với Đen), nó phải được thay ngay bằng Hậu, Xe, Tượng hoặc Mã cùng màu. Bạn được tự chọn. Quân mới xuất hiện ở đúng ô mà Tốt vừa tới và dùng được ngay từ nước đi kế tiếp của bạn.

Phong cấp nằm trong cùng một nước đi. Bạn đẩy Tốt tới hàng cuối, đổi nó lấy quân mới, và thế là hết lượt. Quân mới có tác dụng ngay lập tức: nếu nó tấn công Vua đối phương thì đó là nước chiếu.

Đây là luật trong cả Luật Cờ vua FIDE (Điều 3.7) lẫn luật của Liên đoàn Cờ vua Mỹ (US Chess), và áp dụng cho mọi quân Tốt, dù nó đi thẳng tới hàng cuối hay tới đó bằng một nước ăn quân.

Tốt được phong cấp thành những quân nào?

Bạn được chọn một trong bốn quân sau:

• Hậu, quân mạnh nhất và gần như luôn là lựa chọn đúng.
• Xe
• Tượng
• Mã

Bạn không được phong cấp thành Vua, và Tốt không được giữ nguyên là Tốt. Bạn cũng không được phong cấp thành quân của đối phương.

Bạn còn những quân nào trên bàn không quan trọng. Bạn vẫn được phong Hậu dù Hậu ban đầu vẫn còn, nên hoàn toàn có thể có hai, ba quân Hậu hoặc hơn cùng lúc. Về lý thuyết, một người có thể có tới chín Hậu.

Tự thử nhé

Phong cấp Tốt e7. Khi bảng chọn quân hiện ra, hãy chọn Hậu.

Phong cấp thấp là gì?

Phong cấp thành bất kỳ quân nào khác Hậu được gọi là phong cấp thấp. Nghe thì có vẻ vô lý, vì Hậu làm được mọi việc của Xe hay Tượng. Nhưng có hai tình huống mà điều này quan trọng:

1. Để chiếu hoặc bắt đôi bằng Mã. Mã đi theo cách mà Hậu không đi được. Phong cấp thành Mã có thể vừa chiếu vừa ăn được quân.
2. Để tránh hòa pat. Đôi khi một Hậu mới sẽ khiến đối thủ không còn nước đi hợp lệ nào, tức là hòa pat và ván cờ chỉ hòa. Một quân Xe làm được việc tương tự mà không lấy mất những ô trống cuối cùng.

Đây là một kiểu ví dụ nổi tiếng. Phong Hậu không có gì đặc biệt, nhưng phong Mã thì vừa chiếu Vua vừa tấn công Hậu đen cùng lúc:

Phong cấp thành Xe là cách kinh điển để tránh hòa pat. Ở đây, một Hậu mới ở c8 sẽ lấy hết các ô của Vua đen, nhưng Xe chừa lại cho nó một ô, rồi chiếu hết:

Phong cấp thấp hiếm gặp, nhưng vẫn xuất hiện trong ván đấu thật và trong bài tập. Luyện cách nhận ra nó với bài tập phong cấp thấp, và các cuộc đua phong Hậu thường gặp hơn với bài tập phong cấp Tốt.

Phong cấp trên bàn cờ thật

Trong ván đấu giải, bạn nhấc quân Tốt ra khỏi bàn và đặt quân mới vào ô phong cấp. Theo luật FIDE, nước đi hoàn tất khi bạn buông tay khỏi quân mới trên ô đó, và lựa chọn quân được chốt khi quân mới chạm vào ô.

Nếu không có sẵn Hậu thừa thì sao? Đừng dùng Xe úp ngược: trong các giải FIDE, nó được tính là Xe. Thay vào đó, hãy dừng đồng hồ và nhờ trọng tài đưa quân Hậu. Trong các giải của US Chess (USCF), bạn cũng có thể tạm dừng đồng hồ để xin trọng tài quân đúng. Đừng mặc định rằng Xe úp ngược sẽ được tính là Hậu trong bất kỳ ván tính điểm nào: hãy hỏi trước.

Khi chơi online, một bảng nhỏ hiện ra khi Tốt của bạn tới hàng cuối. Nhiều trang, trong đó có Chessyo, cho phép bật "tự động phong Hậu" trong phần cài đặt nếu bạn luôn muốn chọn Hậu.

Cách ghi phong cấp bằng ký hiệu

Trong ký hiệu đại số, bạn ghi ô đến rồi tới quân mới, thường có dấu bằng: e8=Q hoặc e8Q. Nếu nước phong cấp đồng thời là nước ăn quân, ghi thêm cột mà Tốt xuất phát, ví dụ dxe8=N+. Dấu cộng nghĩa là chiếu, như mọi nước đi khác.

Vì sao phong cấp quan trọng đến vậy

Vì một Hậu mới đáng giá khoảng chín Tốt, chỉ cần hơn một Tốt ở tàn cuộc thường đã đủ để thắng. Đó là lý do người chơi mạnh tranh giành quyết liệt quanh các Tốt thông (Tốt không có Tốt đối phương nào chắn phía trước hay ở các cột bên cạnh). Khi một Tốt thông đã lên tới hàng 7, bên phòng thủ thường phải hy sinh một quân để chặn nó.

Vài ý tưởng tàn cuộc đơn giản cần nhớ:

• Đẩy Tốt thông, nhất là khi Vua đối phương ở xa.
• Dùng Vua hộ tống Tốt tới ô phong cấp.
• Xe nên đứng phía sau Tốt thông, dù là Tốt của mình hay của đối phương.

Luyện các thế chiếu hết cơ bản bằng Hậu và Xe cũng giúp bạn chắc chắn kết thúc được ván cờ khi Hậu mới xuất hiện. Muốn thực hành trực tiếp, bài học phong cấp trong khóa luật cờ miễn phí của chúng tôi hướng dẫn bạn từng nước. Tốt còn một nước ăn đặc biệt nữa, thường quyết định ai tới đích trước: bắt tốt qua đường.