Giải cờ vua học sinh đầu tiên của con: Cẩm nang cho phụ huynh

Giải cờ vua học sinh đầu tiên của con: chọn bảng đấu, thẻ hội viên US Chess, ngày thi đấu, luật trẻ cần biết, cần mang gì và phép lịch sự của phụ huynh.

Giải cờ vua học sinh (scholastic tournament) ở Mỹ thường diễn ra trong một ngày, hay vào thứ Bảy tại một trường học. Các em đánh bốn hoặc năm ván với những bạn cùng khối lớp hoặc cùng trình độ. Không ai bị loại: mọi em đều đánh đủ các vòng, và cúp được trao cho những em nhiều điểm nhất. Với giải đầu tiên, hãy chọn bảng dành cho người mới hoặc chưa có hệ số, cho con tập đánh có đồng hồ ở nhà, mang theo đồ ăn và thứ gì đó yên lặng để chơi, và chuẩn bị ở lại cả ngày.

Bài này đi lần lượt: tìm giải, chọn bảng, thẻ hội viên, diễn biến một ngày thi đấu, các luật con cần biết, cần mang gì, phụ huynh nên cư xử thế nào, và chuyện gì xảy ra sau vòng cuối.

Tìm giải cờ vua học sinh ở đâu?

Hãy tìm ở nhiều nơi:

• Trường hoặc câu lạc bộ cờ của con. Huấn luyện viên và giáo viên phụ trách thường biết các giải địa phương sớm nhất và hay đăng ký cho cả đội. Nếu trường chưa có câu lạc bộ, xem bài cách thành lập câu lạc bộ cờ vua ở trường.
• US Chess. Liên đoàn cờ vua quốc gia của Mỹ đăng danh sách các giải có tính hệ số, kể cả giải học sinh, trên uschess.org.
• Hội cờ vua của bang. Mỗi bang có một tổ chức thành viên tổ chức hoặc quảng bá các giải học sinh, trong đó có giải vô địch học sinh của bang.
• Câu lạc bộ địa phương, chương trình sau giờ học và học khu. Nhiều nơi tổ chức giải vào thứ Bảy hoặc hằng tháng, có giải không tính hệ số, lệ phí thấp, dành cho người mới.

Mỗi giải đều có thông báo giải (flyer). Hãy đọc kỹ: trong đó ghi các bảng đấu, thể thức thời gian, giờ từng vòng, lệ phí, hạn đăng ký, có cần thẻ US Chess không, và kỳ thủ có phải tự mang bàn cờ, đồng hồ không.

Các bảng đấu: người mới, chưa có hệ số, có hệ số và theo khối lớp

Giải chia kỳ thủ thành các bảng (section) để các em gặp đối thủ cùng lứa tuổi hoặc trình độ. Thường gặp:

• Bảng người mới hoặc chưa có hệ số (novice, unrated) cho các em chưa từng đánh giải tính hệ số. Có bảng chỉ dành cho người chưa có hệ số, có bảng giới hạn hệ số thấp như "dưới 400" hoặc "dưới 800".
• Bảng theo khối lớp, như K–1, K–3, K–5, K–8 và K–12. "K–3" nghĩa là từ mẫu giáo (kindergarten) đến lớp 3. Thường con được đánh "vượt lên" bảng lớn hơn nhưng không được xuống bảng nhỏ hơn.
• Bảng có hệ số với mức trần ("U1000") hoặc bảng mở (open) cho những em mạnh nhất.

Với giải đầu tiên, bảng người mới hoặc chưa có hệ số gần như luôn là lựa chọn đúng: thắng vài ván giúp con tự tin, còn thua hết các ván trước những đối thủ dày dạn có thể khiến một kỳ thủ bảy tuổi bỏ cờ luôn.

Kết quả ở bảng có tính hệ số được gửi lên US Chess và làm thay đổi hệ số của kỳ thủ; bảng không tính hệ số chỉ để vui và giành cúp. Muốn hiểu các con số hệ số, xem bài hệ số cờ vua bao nhiêu là tốt.

Thẻ hội viên US Chess cho trẻ em

Để đánh giải có tính hệ số US Chess, con cần thẻ hội viên US Chess còn hiệu lực. Có các loại thẻ dành cho trẻ em và học sinh, nhưng loại thẻ, giá và điều kiện thay đổi theo thời gian, nên hãy xem uschess.org để biết thông tin mới nhất. Nhiều ban tổ chức cho phép mua thẻ ngay khi đăng ký giải. Phần lớn giải không tính hệ số ở trường hay câu lạc bộ không cần thẻ; thông báo giải sẽ ghi rõ.

Một ngày thi đấu thường diễn ra thế nào?

Lịch mỗi giải một khác, nhưng giải học sinh một ngày thường theo trình tự này:

1. Làm thủ tục (thường 7:30–8:30 sáng). Đến sớm. Xác nhận tên và bảng đấu của con ở bàn đăng ký. Làm thủ tục muộn có thể khiến con không được xếp cặp ở vòng một.
2. Họp kỳ thủ. Trọng tài điều hành giải (ở Mỹ gọi là tournament director, TD) giải thích luật, giờ các vòng và chỗ ngồi.
3. Dán danh sách xếp cặp. Trước mỗi vòng, bảng xếp cặp được dán lên tường, ghi số bàn và ai cầm Trắng, ai cầm Đen. Ban tổ chức dùng công cụ như trình quản lý giải đấu của chúng tôi có thể in danh sách chữ to theo số bàn và danh sách "tìm bàn của bạn" xếp theo tên. Lần đầu hãy giúp con tìm tên, sau đó để con tự làm.
4. Các vòng đấu. Đa số giải có bốn hoặc năm vòng. Các em vào phòng thi đấu; phụ huynh chờ bên ngoài.
5. Giữa các vòng. Kỳ thủ và gia đình chờ ở phòng nghỉ (skittles room), thường là căng-tin hoặc nhà thể chất, nơi các em đánh cờ chơi, ăn uống và nghỉ ngơi. Đây là "căn cứ" của cả ngày.
6. Trao giải. Sau vòng cuối, cúp và huy chương được trao, thường vào giữa hoặc cuối buổi chiều.

Đa số giải học sinh đánh theo hệ Thụy Sĩ (Swiss system): mỗi vòng, những em cùng điểm gặp nhau, và không ai gặp lại cùng một đối thủ. Em thua vòng một sẽ gặp một em khác cũng thua vòng một. Vì vậy khởi đầu không suôn sẻ hiếm khi có nghĩa là cả ngày tệ.

Thể thức thời gian: mỗi ván kéo dài bao lâu?

Thông báo giải ghi thể thức như G/30;d5: mỗi bên có 30 phút cho cả ván, và mỗi nước đồng hồ chờ 5 giây (delay) rồi mới bắt đầu trừ giờ. Một ván như vậy kéo dài tối đa hơn một tiếng một chút, và nhiều em nhỏ đánh xong trong 20 đến 40 phút. Bảng lớn tuổi hoặc mạnh hơn hay đánh G/60;d5, có thể kéo dài hai tiếng. Các vòng bắt đầu theo giờ cố định, nên em đánh xong sớm vẫn phải chờ. Cách tính thời gian và lịch mẫu cho cả ngày có trong bài một ván cờ vua kéo dài bao lâu.

Những luật con cần biết trước vòng đầu tiên

Hãy cùng con ôn những điều này; phần lớn rắc rối ở giải đầu tiên đến từ những luật trẻ chưa gặp khi chơi ở nhà:

• Chạm quân phải đi. Nếu cố ý chạm vào quân của mình, con phải đi quân đó nếu nó có nước hợp lệ. Nếu chạm vào quân của đối thủ, con phải bắt quân đó nếu bắt được. Muốn chỉnh lại quân cho ngay ngắn, hãy nói "I adjust" (hoặc "J'adoube") trước. Đọc đầy đủ trong bài luật chạm quân.
• Đồng hồ. Đi xong rồi mới bấm đồng hồ, và bấm bằng chính tay đã đi quân. Ngoài ra không động vào đồng hồ. Bài luật đồng hồ cờ vua giải thích chuyện hết giờ, delay và phép lịch sự khi dùng đồng hồ.
• Ghi biên bản. Ở các ván dài, kỳ thủ thường phải ghi nước đi vào biên bản (scoresheet) bằng ký hiệu cờ vua. Ván nhanh và các bảng cho trẻ rất nhỏ thường được nới lỏng, nên hãy xem thông báo giải. Biên bản điện tử miễn phí của chúng tôi giúp con tập ở nhà.
• Giơ tay gọi trọng tài. Nếu có gì không ổn (nước đi sai luật, tranh cãi, đồng hồ hỏng), hãy dừng đồng hồ và giơ tay. Trẻ không bao giờ nên cãi nhau với đối thủ hay tự giải quyết tranh chấp.
• Giữ im lặng. Không nói chuyện trong ván, trừ khi đề nghị hòa hoặc gọi trọng tài.
• Đánh đến cùng. Đừng xin thua chỉ vì đang kém thế. Người mới hay đi hớ, và một thế hết nước đi (stalemate) có thể cứu một ván tưởng đã thua.
• Báo kết quả. Kết thúc ván, hai kỳ thủ thường cùng báo kết quả, bằng cách khoanh trên phiếu kết quả hoặc báo cho trọng tài.

Luật giữa các giải và các bộ luật (US Chess, FIDE, quy định riêng của giải) có khác nhau đôi chút, nên khi phân vân, quyết định của trọng tài là cuối cùng.

Một cái bẫy nên biết trước khi đi giải

Ở các bảng người mới, có một mẹo khai cuộc bắt được nhiều em hơn hầu hết mọi mẹo khác: hậu tấn công sớm vào ô f7, gọi là Scholar's Mate (chiếu hết bốn nước). Em nào cũng nên xem một lần, vì khi đã biết trước thì chặn rất dễ.

Giờ hãy cầm quân Đen và chặn nó:

Muốn luyện thêm, có bài học Scholar's Mate và câu đố cờ cho trẻ em, ngắn gọn và miễn phí.

Cần mang gì: danh sách kiểm tra

Hãy xem thông báo giải trước, vì có giải cung cấp dụng cụ, có giải yêu cầu kỳ thủ tự mang. Một túi đồ điển hình:

• Bộ cờ thi đấu kèm bàn cờ nhựa cuộn được (nhiều giải yêu cầu kỳ thủ mang bộ cờ; mang dư một bộ cũng giúp được đối thủ quên đồ).
• Đồng hồ cờ điện tử, nếu thông báo giải yêu cầu, cài sẵn đúng thể thức của giải. Hãy biết cách cài trước ngày thi.
• Hai cây bút chì và một cục tẩy nhỏ để ghi biên bản.
• Mã số US Chess (US Chess ID) của con, nếu giải tính hệ số.
• Nước uống và đồ ăn nhẹ lành mạnh cho giữa các vòng. Nhiều nơi có bán đồ ăn nhưng hay phải xếp hàng lâu.
• Bữa trưa, hoặc kế hoạch ăn trưa. Thời gian nghỉ có thể rất ngắn.
• Một cuốn sách, trò chơi yên lặng hoặc sách tô màu cho phòng nghỉ. Chờ đợi lâu là chuyện bình thường.
• Áo len hoặc áo khoác mỏng; nhà thể chất và căng-tin trường có thể lạnh.
• Đồ cho chính bạn, như sạc điện thoại và một cuốn sách: bạn sẽ phải chờ rất nhiều.

Không mang thiết bị điện tử vào phòng thi đấu. Đa số giải cấm điện thoại, đồng hồ thông minh và tai nghe trong ván, và một chiếc điện thoại đổ chuông có thể khiến con bị xử thua.

Phép lịch sự của phụ huynh: phần khó nhất

Phần lớn lỗi của phụ huynh đều xuất phát từ tình thương, nên hãy biết trước những điều được mong đợi:

• Không vào phòng thi đấu. Đa số giải học sinh để phụ huynh ở ngoài trong lúc thi đấu, hoặc chỉ cho đứng ở khu vực ngăn riêng. Hãy làm theo hướng dẫn của trọng tài, kể cả khi giải khác làm khác.
• Không chỉ bài trong ván. Bạn không được góp ý, chỉ tay vào bàn cờ, ra hiệu hay thậm chí nhăn mặt. Đó là trợ giúp từ bên ngoài và có thể khiến con bị xử thua. Đồng đội và huấn luyện viên cũng phải tuân theo quy định này.
• Không báo hết giờ hay chỉ ra nước sai luật. Theo luật US Chess, chỉ kỳ thủ mới được chỉ ra việc đối thủ hết giờ, và khán giả hoàn toàn không được can thiệp vào ván. Nếu thấy có gì sai, hãy nhẹ nhàng báo trọng tài sau ván, không phải trong ván.
• Để trọng tài xử lý tranh chấp. Nếu con ra khỏi phòng buồn bực vì một quyết định, trước hết hãy lắng nghe, rồi lịch sự nhờ trọng tài giải thích. Phụ huynh nổi nóng hiếm khi làm thay đổi được quyết định.
• Giữ phòng nghỉ yên tĩnh. Đừng bàn về một ván đang diễn ra ở nơi gia đình kỳ thủ khác có thể nghe thấy.

Đối diện với thắng và thua

Gần như chắc chắn con sẽ thua vài ván, có lẽ ngay trong ngày đầu tiên. Cách bạn phản ứng quan trọng hơn điểm số.

• Hỏi "Con có vui không?" trước khi hỏi "Con thắng không?" Trẻ cảm nhận được điều bố mẹ thật sự quan tâm.
• Khen nỗ lực và thói quen tốt: dùng hết thời gian suy nghĩ, ghi biên bản, bắt tay, giữ bình tĩnh.
• Cho con khoảng lặng sau ván thua. Có em muốn kể ngay, có em cần mười phút và một món ăn vặt. Việc phân tích một ván thua đau có thể để sang hôm sau.
• Mỗi ván rút ra một bài học. "Con đi nhanh quá ở một thế cờ tốt" hữu ích hơn một danh sách lỗi.
• Bắt tay dù thắng hay thua. Dạy con bắt tay trước và sau mỗi ván, và nói "good game" (ván hay) trong mọi trường hợp.

Giải đầu tiên thắng một ván trên năm là một khởi đầu bình thường và tốt.

Sau giải: cúp và hệ số

Ở lễ trao giải, cúp hoặc huy chương thường dành cho những em nhiều điểm nhất mỗi bảng, và thường có cả giải đồng đội (cộng điểm cao nhất của vài em cùng trường). Có giải tặng huy chương hoặc giấy chứng nhận cho mọi em tham gia, rất tuyệt cho lần đầu.

Nếu bảng có tính hệ số, trọng tài gửi kết quả lên US Chess sau giải. Hệ số thường xuất hiện trên mạng trong vòng vài ngày, dù thời gian có thể khác nhau. Hệ số đầu tiên là hệ số tạm thời (provisional), nghĩa là nó thay đổi nhanh khi kỳ thủ mới có ít ván tính hệ số. Con có thể tra hệ số và lịch sử thi đấu trên uschess.org, và bạn có thể ước tính một kết quả làm hệ số thay đổi thế nào bằng công cụ tính hệ số USCF.

Giữa các giải, những buổi tập ngắn mỗi ngày với câu đố cờ cho trẻ em, các trò chơi trong góc Cờ vua cho trẻ em và vài ván có đồng hồ ở nhà giúp con chuẩn bị tốt hơn một buổi "nhồi" thật dài.