Luật đồng hồ cờ vua: Cách dùng đồng hồ cờ (FIDE và US Chess)

Luật đồng hồ cờ vua dễ hiểu: đi xong mới bấm, bấm bằng cùng tay đã đi quân. Hết giờ, delay và cộng giây, phép lịch sự và khác biệt FIDE với US Chess.

Luật cơ bản của đồng hồ cờ rất đơn giản: đi xong nước của mình rồi mới bấm đồng hồ, và bấm bằng chính tay đã đi quân. Nếu hết giờ, bạn "rơi cờ" (flag) và thua, trừ khi đối thủ không thể chiếu hết bạn bằng bất kỳ chuỗi nước đi hợp lệ nào; khi đó ván cờ hòa. Mọi chi tiết khác, từ cách cài delay đến chuyện cả hai cùng hết giờ, đều xoay quanh hai ý này.

Bài này nói về cách cài đặt, phép lịch sự khi dùng đồng hồ, và những điểm luật FIDE (quốc tế) khác luật US Chess (Mỹ). Luật được sửa đổi theo thời gian và ban tổ chức có thể thêm quy định riêng, nên khi một chi tiết thực sự quan trọng, hãy xem điều lệ giải hoặc hỏi trọng tài (ở Mỹ gọi là tournament director, TD).

Cách dùng đồng hồ cờ vua từng bước

Cài thời gian trước ván (xem phần cài đặt bên dưới).
Bật đồng hồ của Trắng khi vòng đấu bắt đầu. Ở nhiều giải tại Mỹ, bên Đen là người bấm để đồng hồ của Trắng bắt đầu chạy.
Đi trọn nước. Buông quân ở ô mới. Khi nhập thành, cả vua và xe phải đã nằm ở ô mới. Khi phong cấp, quân mới phải đã đặt trên bàn.
Bấm nút của mình bằng chính tay đã đi quân. Đồng hồ của bạn dừng, đồng hồ của đối thủ chạy.
Rút tay về. Đừng đặt ngón tay lên nút hay để tay lơ lửng trên đồng hồ khi đối thủ đang nghĩ.

Quy định một tay giúp tránh cảnh một tay đi quân còn tay kia chực sẵn trên đồng hồ để đập ngay sau đó.

Muốn tập ở nhà, bạn có thể dùng đồng hồ cờ vua online miễn phí trên điện thoại hoặc laptop đặt giữa hai người, có cả chế độ cộng giây và delay.

Hết giờ (rơi cờ) thì sao?

"Cờ" (flag) là cái lẫy nhỏ màu đỏ trên đồng hồ cơ, rơi xuống khi hết giờ; đồng hồ điện tử thì hiện biểu tượng lá cờ hoặc 0:00.

Khi hết giờ, thông thường bạn thua. Ngoại lệ quan trọng là không đủ quân để chiếu hết. Theo Luật FIDE, nếu đối thủ không thể chiếu hết bạn bằng bất kỳ chuỗi nước đi hợp lệ nào, kể cả khi bạn chơi tệ nhất, thì ván cờ hòa thay vì thua.

Bàn cờ tương tác: Trắng hơn một hậu và một tốt, nhưng đồng hồ của Trắng vừa về 0:00. Đen chỉ còn vua, không bao giờ chiếu hết được, nên ván cờ hòa chứ Đen không thắng.

US Chess cũng áp dụng ý này nhưng có danh sách riêng, rộng rãi hơn một chút (điều 14E trong sách luật US Chess). Trường hợp hay gặp nhất: nếu bên còn giờ chỉ có vua cùng một mã hoặc một tượng, việc đối thủ hết giờ thường được tính là hòa theo US Chess, kể cả khi bên hết giờ vẫn còn quân hoặc tốt, miễn là trên bàn không có thế thắng cưỡng bức. Theo FIDE, cũng tình huống đó thường là thua, vì vẫn có thể bị chiếu hết nếu bên hết giờ "giúp" đối thủ.

Bàn cờ tương tác: Trắng lại hết giờ, nhưng lần này Đen còn một mã. Theo FIDE, Trắng thua, vì mã có thể chiếu hết một vua bị chính quân mình vây kín. Theo US Chess, trường hợp này thường được tính hòa.

Danh sách đầy đủ các trường hợp hòa, kể cả thế cờ chết, có trong bài luật hòa cờ.

Ai được báo hết giờ?

Theo FIDE, cờ được coi là đã rơi khi trọng tài nhìn thấy hoặc khi một kỳ thủ khiếu nại hợp lệ, nên trọng tài đang theo dõi ván có thể xử thua vì hết giờ.

US Chess thì khác: trong đa số trường hợp, chỉ hai kỳ thủ mới được báo đối thủ hết giờ. TD, khán giả, đồng đội và phụ huynh phải im lặng. Nếu đồng hồ đối thủ đã về 0, chính bạn phải lên tiếng, thường là dừng đồng hồ và bình tĩnh nói "flag" hoặc "time". Với thể thức có yêu cầu số nước, như 40 nước trong 2 giờ, người khiếu nại thắng do hết giờ thường cần biên bản ghi nước tương đối đầy đủ để chứng minh đối thủ chưa đi đủ số nước.

Nếu cả hai cùng hết giờ?

Nếu cả hai cờ đều đã rơi ở giai đoạn thời gian cuối cùng và không xác định được bên nào hết trước, ván cờ thường hòa, theo cả FIDE lẫn US Chess. Nếu ở giai đoạn trước đó, ván cờ thường tiếp tục. Nhiều đồng hồ điện tử cho biết bên nào hết giờ trước, giải quyết được phần lớn trường hợp, nhưng thủ tục cụ thể tùy sách luật và loại đồng hồ, nên hãy hỏi trọng tài.

Cộng giây và delay: cách cài đồng hồ

Phần lớn ván cờ ngày nay có thêm thời gian cho mỗi nước, và cài nhầm chế độ là lỗi kinh điển ở giải đấu.

Cộng giây (increment, chế độ Fischer): sau mỗi nước, đồng hồ cộng thêm một số giây cố định. Với G/90;+30, mỗi người bắt đầu với 90 phút và được cộng 30 giây mỗi nước, nên đi nhanh sẽ tích được thời gian. Đây là chuẩn của FIDE.
Delay (trì hoãn): đồng hồ chờ vài giây rồi mới bắt đầu trừ, nên đi trong khoảng delay thì không mất thời gian, nhưng cũng không bao giờ được cộng thêm. Với G/60;d5, một nước đi trong 3 giây không tốn gì; một nước đi trong 12 giây tốn 7 giây.

Delay là chuẩn truyền thống của US Chess, và G/xx;d5 là thể thức phổ biến nhất ở các giải cuối tuần và giải học sinh tại Mỹ, dù thể thức cộng giây cũng ngày càng hay gặp. Cách ghi thể thức được giải thích trong bài thể thức thời gian trong cờ vua.

Delay đơn giản (US delay) và delay Bronstein

Đồng hồ có delay thường có hai chế độ, kết quả như nhau nhưng cách chạy khác nhau:

Delay đơn giản (thường ghi "US delay" hoặc "delay"): sau khi đối thủ bấm, đồng hồ của bạn đứng yên trong khoảng delay rồi mới bắt đầu trừ.
Delay Bronstein: đồng hồ của bạn trừ ngay, và khi bạn bấm, thời gian đã dùng được trả lại, tối đa bằng khoảng delay.

Cả hai đều cho cùng một số giờ còn lại sau mỗi nước, và không chế độ nào cho phép bạn kết thúc nước đi với nhiều thời gian hơn lúc bắt đầu. Delay đơn giản dễ theo dõi hơn nên được dùng phổ biến ở Mỹ.

Cài đặt cho một ván thông thường

Chọn chế độ trước: cộng giây, delay đơn giản hay Bronstein.
Nhập thời gian ban đầu của mỗi người, rồi số giây cộng thêm hoặc delay.
Với thể thức hai giai đoạn như 40/90, SD/30;+30, hãy dùng chế độ cài sẵn nhiều giai đoạn của đồng hồ.
Cùng đối thủ kiểm tra hai bên màn hình trước nước đầu tiên.

Đồng hồ đặt bên nào?

Theo FIDE, trọng tài quyết định vị trí đặt đồng hồ, và ở đa số giải mọi đồng hồ trong phòng đều quay cùng một hướng để trọng tài dễ quan sát. Ở các giải US Chess, bên Đen thường được chọn đặt đồng hồ bên nào, trừ khi TD đã bố trí khác. Người chơi hay chọn phía không vướng tay viết. Nếu không chắc ai được chọn, hãy hỏi trước nước đầu tiên.

Phép lịch sự và các tình huống thường gặp

Bấm đồng hồ trước khi đi quân. Không được bấm đồng hồ khi chưa đi xong nước. Theo FIDE, bấm đồng hồ mà không đi nước nào bị xử như một nước đi không hợp lệ. Ở các giải US Chess, đồng hồ của bạn được cho chạy lại và TD có thể phạt. Hình phạt cho nước đi không hợp lệ cũng khác nhau: theo luật FIDE cho cờ tiêu chuẩn, nước đi không hợp lệ đầu tiên thường khiến đối thủ được cộng hai phút và lần thứ hai thì bị xử thua, còn US Chess và luật cờ nhanh có thủ tục riêng. Hãy xem điều lệ của giải.

Đập mạnh và để tay chờ sẵn. Bấm dứt khoát nhưng nhẹ tay. Đập mạnh vào đồng hồ hoặc để tay lơ lửng trên nó là thiếu lịch sự và có thể bị phạt.

Chạm vào phía của đối thủ. Không bao giờ bấm nút của đối thủ hay nghịch phần cài đặt. Luật chạm quân áp dụng cho bàn cờ; đồng hồ có quy định riêng, và chỉ trọng tài hoặc TD mới được chỉnh.

Làm đổ quân hoặc đổ đồng hồ. Nếu làm đổ quân, bạn phải đặt lại bằng thời gian của mình. Nếu đồng hồ bị đổ hoặc một nút bị bấm nhầm, hãy dừng đồng hồ, dựng lại và gọi trọng tài hoặc TD xác nhận thời gian. Người gây ra chuyện này nhiều lần có thể bị phạt.

Dừng đồng hồ. Bạn được dừng cả hai đồng hồ để nhờ trọng tài hoặc TD giúp, ví dụ khi khiếu nại hòa hoặc hết giờ, hay khi cần một quân hậu để phong cấp mà trên bàn không có. Đừng bao giờ dừng đồng hồ chỉ để nghĩ thêm.

Đồng hồ bị lỗi. Nếu màn hình đứng, tự reset hoặc chạy sai thể thức, hãy dừng đồng hồ và gọi trọng tài hoặc TD; họ sẽ cài lại và quyết định thời gian còn lại, thường dựa vào biên bản ghi nước. Đừng tự sửa, kể cả khi đối thủ đồng ý.

Lời khuyên cho học sinh và phụ huynh

Giải cờ học sinh ở Mỹ gần như luôn dùng đồng hồ delay, thường với thể thức như G/30;d5 hoặc G/60;d5. Vài thói quen nhỏ tạo khác biệt lớn cho các bạn nhỏ:

Tập ở nhà. Chơi khoảng mười ván với đồng hồ cờ trước giải đầu tiên sẽ bớt hồi hộp rất nhiều. Tập "đi quân, rồi bấm, cùng một tay" cho đến khi thành phản xạ.
Để ý đồng hồ nhưng đừng hoảng. Vài nước lại liếc một lần; hơn giờ chẳng có ý nghĩa gì nếu một nước vội vàng làm mất hậu.
Biết cách báo hết giờ. Trẻ cần biết mình được dừng đồng hồ, nói "flag" và giơ tay gọi TD. Phụ huynh và huấn luyện viên không được nhắc chuyện hết giờ hay bình luận về đồng hồ khi ván đang diễn ra.
Ghi biên bản, và chỉ ngừng khi được phép. Theo luật US Chess, người còn dưới năm phút trong giai đoạn đấu đến hết (sudden death) có delay hoặc cộng giây dưới 30 giây thì không bắt buộc ghi biên bản.
Biết một ván kéo dài bao lâu. Bài một ván cờ vua kéo dài bao lâu giúp phụ huynh lên kế hoạch cho ngày thi đấu.

Câu hỏi thường gặp

Bấm đồng hồ cờ bằng tay nào?

Bằng chính tay đã đi quân, theo cả FIDE lẫn US Chess. Bạn được chọn tay nào cũng được, nhưng phải dùng một tay cho cả nước đi lẫn việc bấm đồng hồ, và giữ tay kia tránh xa đồng hồ.

Trọng tài có được báo tôi hết giờ không?

Theo FIDE thì có: cờ được coi là đã rơi khi trọng tài nhìn thấy. Theo US Chess, trong đa số trường hợp chỉ hai kỳ thủ mới được báo hết giờ, nên bạn phải tự mình khiếu nại.

Nhập thành xong thì bấm đồng hồ lúc nào?

Chỉ bấm sau khi cả vua và xe đã ở ô mới, bằng chính tay đã di chuyển chúng. Nhập thành tính là một nước, nên bạn chỉ bấm một lần.

Nếu đối thủ quên bấm đồng hồ thì sao?

Bạn không bắt buộc phải nhắc. Thời gian của đối thủ vẫn chạy trong khi bạn suy nghĩ. Trong ván giao hữu bạn có thể nhắc người mới chơi, nhưng ở ván tính điểm thì im lặng là chuyện bình thường.

Học tiếp

Hướng dẫn liên quan

Chess Time Controls: Bullet, Blitz, Rapid and Classical — What do 3+2 or 15+10 mean? Learn the chess time controls (bullet, blitz, rapid, classical), increments and delays, and FIDE and USCF categories.
Một ván cờ vua kéo dài bao lâu? (Online, câu lạc bộ và giải đấu) — Một ván cờ giải trí thường kéo dài 10–60 phút, ván blitz online khoảng 10 phút, ván cờ tiêu chuẩn ở giải đấu 3–5 giờ. Hướng dẫn miễn phí kèm cách tính.
The Touch-Move Rule in Chess, Explained — The touch-move rule says a piece you touch must be moved. Learn what it covers, how to adjust pieces with "J'adoube", and how claims work.
How Can a Chess Game End in a Draw? All 5 Draw Rules — All the ways a chess game can end in a draw: stalemate, threefold repetition, the 50-move rule, insufficient material and agreement, with FIDE and USCF details.
The Rules of Chess: Complete List of Official Rules (FIDE and US Chess) — The official rules of chess in one complete list: setup, piece moves, castling, en passant, check, draws, touch-move, clocks and FIDE vs US Chess rules.
Giải cờ vua học sinh đầu tiên của con: Cẩm nang cho phụ huynh — Giải cờ vua học sinh đầu tiên của con: chọn bảng đấu, thẻ hội viên US Chess, ngày thi đấu, luật trẻ cần biết, cần mang gì và phép lịch sự của phụ huynh.