Bộ khai cuộc cờ vua cho người mới: Cầm Trắng và cầm Đen nên đi gì

Người mới nên học khai cuộc nào? Một bộ khai cuộc dùng ngay: một khai cuộc khi cầm Trắng, một cách đáp 1.e4 và 1.d4, kèm kế hoạch, bẫy và bài luyện.

Người mới chỉ cần học ba khai cuộc: một khai cuộc khi cầm Trắng, một cách đáp 1.e4 và một cách đáp 1.d4 khi cầm Đen. Một bộ khai cuộc khởi đầu tốt là Khai cuộc Ý (hoặc Hệ thống London) khi cầm Trắng, 1...e5 hoặc Caro-Kann trước 1.e4, và Gambit Hậu từ chối trước 1.d4; với mỗi khai cuộc bạn chỉ cần thuộc năm đến tám nước đầu. Bộ nhỏ này bao quát gần như mọi ván bạn sẽ chơi, nên bạn luôn gặp lại những thế cờ mình đã hiểu.

Phần lớn người mới không gặp khó vì biết quá ít khai cuộc. Họ gặp khó vì biết mỗi thứ một chút của mười khai cuộc khác nhau, nên chẳng bao giờ gặp lại cùng một kiểu thế cờ. Bài viết này cho bạn các nước đi cụ thể của từng phần trong bộ khai cuộc, kế hoạch đằng sau chúng, những cái bẫy quyết định phần lớn ván cờ của người mới và một kế hoạch luyện tập 30 ván.

Chưa rõ vì sao các khai cuộc này hiệu quả, hoặc muốn so sánh thêm lựa chọn? Bài các khai cuộc cờ vua tốt nhất cho người mới giải thích các nguyên tắc khai cuộc và so sánh những lựa chọn phổ biến. Ở đây chúng ta giả sử bạn đã nắm ý tưởng cơ bản (trung tâm, phát triển quân, nhập thành) và muốn biết cụ thể nên đi gì và tại sao.

Chọn khai cuộc đầu tiên như thế nào

Khai cuộc tốt cho người mới không phải là khai cuộc có tỉ lệ thắng cao nhất ở cấp đại kiện tướng. Đó là khai cuộc qua được ba bài kiểm tra:

1. Tuân theo các nguyên tắc khai cuộc. Quân ra trận tự nhiên, Vua nhập thành sớm, và bạn không phải tìm những nước "duy nhất" khó nhằn trong mười nước đầu.
2. Có kế hoạch giải thích được. Đến nước thứ 8, bạn phải biết mình muốn gì: đẩy Tốt lên d4, tấn công cánh Vua, hay đổi quân rồi chơi tàn cuộc. Nếu không nói được kế hoạch trong một câu, khai cuộc đó còn quá sức với bạn.
3. Lặp lại được. Hãy chọn các khai cuộc dẫn đến cấu trúc Tốt giống nhau. Khi đó mỗi ván cờ đều dạy bạn điều gì đó cho ván sau, và kinh nghiệm tích lũy nhanh hơn nhiều.

Thêm hai lời khuyên thực tế. Thứ nhất, hãy chọn khai cuộc bạn thích, vì bạn sẽ chơi nó hàng trăm lần. Thứ hai, đừng đổi khai cuộc chỉ sau một trận thua đau. Ở trình độ này, phần lớn các trận thua đến từ một quân bị bỏ ngỏ hay một đòn chiến thuật bị bỏ sót quanh nước 15, chứ không phải từ khai cuộc.

Toàn bộ kế hoạch trong một cái nhìn

Đây là toàn cảnh trước khi đi vào từng phần:

• Cầm Trắng: 1.e4 và Khai cuộc Ý (Italian Game). Sau này, khi muốn chơi chiến lược hơn, thêm Khai cuộc Tây Ban Nha (Ruy Lopez). Nếu thích thế cờ yên tĩnh, hãy đi 1.d4 với Gambit Hậu hoặc Hệ thống London.
• Cầm Đen gặp 1.e4: 1...e5 (cách đáp kinh điển), hoặc Phòng thủ Caro-Kann nếu bạn thích thế cờ vững chắc, hoặc Phòng thủ Scandinavia nếu muốn một lựa chọn đơn giản, ít lý thuyết.
• Cầm Đen gặp 1.d4: 1...d5 và Gambit Hậu từ chối (2.c4 e6). Cùng cách bày quân này cũng chơi tốt trước Hệ thống London.

Mỗi dòng hãy chọn một phương án, nghĩa là bạn bắt đầu với ba khai cuộc, còn các lựa chọn khác để dành cho sau này. Với mỗi khai cuộc bạn chỉ cần thuộc năm đến tám nước đầu.

Cầm Trắng: Khai cuộc Ý

Khai cuộc Ý bắt đầu bằng 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bc4. Nước nào cũng phát triển quân hoặc tranh giành trung tâm, và Tượng c4 nhắm thẳng vào f7, ô cạnh Vua Đen mà chỉ có Vua bảo vệ.

Vì sao hợp với người mới: các nước đi rất dễ nhớ vì chúng chính là những nước mà nguyên tắc khai cuộc gợi ý. Bạn nhập thành nhanh, và các thế cờ dạy bạn về cột mở, sự hoạt động của quân và an toàn của Vua.

Phiên bản êm nhất, thường gọi là Giuoco Pianissimo ("ván cờ rất êm"), là dễ chơi nhất. Trắng đi c3 và d3, nhập thành, và giữ trung tâm ổn định trước khi quyết định tấn công ở đâu.

Kế hoạch thường gặp của Trắng: đi Re1 và h3 (để quân Đen không nhảy vào g4), đưa Mã hậu đi vòng Nbd2-f1-g3, rồi khi quân đã sẵn sàng thì đẩy d3-d4 để mở trung tâm. Nhiều ván ở câu lạc bộ còn có a4 và b4 để giành không gian cánh Hậu và đuổi Tượng Đen.

Cần để ý: nếu Đen đáp 3...Nf6 (Phòng thủ Hai Mã), nước 4.d3 yên tĩnh giữ bạn ở thế cờ quen thuộc. Còn 4.Ng5 sắc bén dẫn đến đòn tấn công Fried Liver với những thế cờ rất loạn, vui nhưng đầy lý thuyết.

Bước tiếp theo: cơ bản về Khai cuộc Tây Ban Nha

Khi đã quen Khai cuộc Ý, Khai cuộc Tây Ban Nha (1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5) là bước nâng cấp tự nhiên. Thay vì nhắm vào f7, Tượng gây áp lực lên con Mã đang bảo vệ e5. Diễn biến chính thường là 3...a6 4.Ba4 Nf6 5.O-O Be7 6.Re1 b5 7.Bb3 d6 8.c3 O-O 9.h3, sau đó Trắng từ từ chuẩn bị d4.

Hai bài học cho người mới từ Khai cuộc Tây Ban Nha:

• Sau 3...a6, đổi Tượng lấy Mã bằng 4.Bxc6 dxc6 chưa ăn được Tốt ngay. Nếu Trắng ăn 5.Nxe5, Đen đáp 5...Qd4, tấn công cùng lúc Mã và Tốt e4, và lấy lại Tốt.
• Hãy chừa đường lui cho Tượng b3. Trong một số biến, Đen có thể đi ...c5 và ...c4 để nhốt nó. Mẹo cổ điển này gọi là bẫy Con thuyền Noah (Noah's Ark Trap).

Cầm Trắng: Gambit Hậu hoặc Hệ thống London

Nếu thế cờ sau 1.e4 quá sắc với bạn, 1.d4 là lựa chọn rất tốt. Ván cờ thường chậm hơn và thiên về cấu trúc hơn là tấn công nhanh.

Gambit Hậu

Gambit Hậu bắt đầu bằng 1.d4 d5 2.c4. Trắng mời Tốt c để kéo Tốt d của Đen ra khỏi trung tâm. Nếu Đen ăn 2...dxc4 (Gambit Hậu chấp nhận), cứ đi e3 hoặc e4 rồi lấy lại bằng Tượng sau. Đừng lo về con Tốt, Đen rất khó giữ nó.

Thật ra cố giữ Tốt thường phản tác dụng. Sau 1.d4 d5 2.c4 dxc4 3.e3 b5? 4.a4 c6 5.axb5 cxb5, Trắng đi 6.Qf3 và Xe a8 không còn chỗ trốn khỏi Hậu.

Cách đáp phổ biến nhất là 2...e6, tức Gambit Hậu từ chối. Trắng phát triển Nc3, Bg5, e3 và Nf3, sau đó thường đổi Tốt ở d5 rồi đẩy Tốt cánh Hậu (gọi là "tấn công thiểu số"). Nhưng có một cái bẫy mà ai chơi Gambit Hậu cũng phải biết, vì người mới mắc phải liên tục:

Bài học: khi Mã Đen đứng ở d7, Mã f6 không thật sự bị ghim vào Hậu, vì Đen có thể bỏ Hậu rồi lấy lại bằng một nước chiếu của Tượng.

Hệ thống London

Hệ thống London là lựa chọn ít lý thuyết nhất cho Trắng. Bạn đi d4, Bf4, e3, Nf3, Bd3, c3, Nbd2 và nhập thành, gần như bất kể Đen làm gì. Kế hoạch thường là Ne5, sau đó f4 hoặc tấn công cánh Vua bằng Hậu và Tượng.

Điểm yếu nổi tiếng duy nhất là Tốt b2. Khi Tượng ô đen rời c1, chỉ còn Hậu bảo vệ b2, và Đen rất thích đánh vào đó bằng ...c5 và ...Qb6:

Vài thói quen nên tập khi chơi London: đi h3 để Tượng có thể lui về h2 nếu Đen dùng ...Nh5 để đổi nó, và đừng vội nhảy Ne5 khi Vua chưa nhập thành.

Cầm Đen gặp 1.e4

1...e5: cách đáp kinh điển

Đáp 1.e4 bằng 1...e5 cho bạn những thế cờ mở, đúng nguyên tắc, và dạy bạn cả hai phía của Khai cuộc Ý lẫn Tây Ban Nha. Gặp 2.Nf3 Nc6 3.Bc4, nước 3...Bc5 yên tĩnh đi theo cách bày quân của Trắng. Gặp 3.Bb5, đi 3...a6 và 4...Nf6 rồi nhập thành. Gặp Khai cuộc Scotch (3.d4), ăn 3...exd4 và phát triển quân thật nhanh.

Nhược điểm là sau 1...e5, Trắng có rất nhiều cách chơi sắc bén, từ Fried Liver đến đủ loại gambit. Điều đó không sao nếu bạn thích chiến thuật. Còn nếu muốn tránh, hãy thử một trong hai phòng thủ dưới đây.

Phòng thủ Caro-Kann

Caro-Kann bắt đầu bằng 1.e4 c6 2.d4 d5. Đen chuẩn bị ...d5 bằng một con Tốt, nên không bao giờ có Tốt bị treo ở trung tâm. Ưu điểm lớn so với Phòng thủ Pháp là Tượng ô trắng ra được f5 hoặc g4 trước khi ...e6 chặn đường nó.

Kế hoạch thường gặp của Đen: phát triển chắc chắn (...e6, ...Nd7, ...Ngf6, ...Bd6 hoặc ...Be7) và nhập thành, rồi phá bằng ...c5 đúng lúc để thách thức Tốt d4 của Trắng. Gặp biến Tiến Tốt (3.e5), đi 3...Bf5, rồi ...e6 và ...c5.

Có một cái bẫy nổi tiếng mà ai chơi Caro-Kann cũng nên xem một lần để không bao giờ mắc phải:

Phòng thủ Scandinavia

Phòng thủ Scandinavia bắt đầu bằng 1.e4 d5, tấn công Tốt Trắng ngay lập tức. Sau 2.exd5 Qxd5 3.Nc3, Hậu tránh sang chỗ khác, thường là a5 hoặc d6. Nó phá luật "đừng đưa Hậu ra sớm", nhưng một cách có kiểm soát, và các cách né của Trắng (như 2.e5 hay 2.Nc3) hiếm khi được dùng. Vì thế nó được nhiều người chơi câu lạc bộ ưa chuộng khi muốn một cách đáp 1.e4 đơn giản, dễ đoán.

Kế hoạch thường gặp của Đen: ...c6 để Hậu có đường lui, Tượng ra f5 hoặc g4, rồi ...e6, ...Nbd7 và nhập thành. Cẩn thận với đòn tấn công mở: khi Trắng có Tượng ở d2, chỉ cần Mã c3 di chuyển là Hậu a5 của bạn bị tấn công.

Cầm Đen gặp 1.d4

Đáp 1.d4 bằng 1...d5, và nếu Trắng đi 2.c4, hãy chọn 2...e6: Gambit Hậu từ chối. Bạn giữ Tốt d5 vững chắc, phát triển ...Nf6, ...Be7 và ...O-O, thêm ...Nbd7 và ...c6. Về sau, các ý tưởng giải phóng thế cờ là ...dxc4 rồi ...c5, hoặc ...e5 khi đã phát triển xong. Hãy nhớ bẫy Con voi ở phần Trắng: khi cầm Đen, chính bạn là người giăng bẫy.

Nếu không thích Tượng c8 bị chặn, Phòng thủ Slav (2...c6) là lựa chọn tốt, có tinh thần giống Caro-Kann.

Gặp Hệ thống London hay các cách bày quân yên tĩnh khác (1.d4 d5 2.Bf4, hoặc 2.Nf3 rồi 3.Bf4), hãy dùng cùng cặp Tốt d5 và e6, thêm ...c5 sớm, và tìm ý tưởng ...Qb6 bạn đã thấy ở trên. Gặp những nước đầu hiếm hơn như 1.c4 hay 1.Nf3, chỉ cần đặt một Tốt vào trung tâm, phát triển quân và nhập thành; các nguyên tắc là đủ.

Những lỗi khai cuộc người mới hay mắc

Những lỗi này khiến bạn thua nhiều hơn hẳn so với việc không thuộc lý thuyết:

• Bỏ qua mối đe dọa vào f7 (hoặc f2). Trước mỗi nước trong mười nước đầu, hãy tự hỏi xem có Hậu và Tượng nào đang cùng nhắm vào ô đó không. Thử thế cờ bên dưới: Đen vừa bỏ qua mối đe dọa.
• Đi Hậu lòng vòng để ăn một Tốt. Bạn được một Tốt nhưng mất ba nước, và Hậu thường bị vây.
• Không nhập thành. Nếu đến nước 12 Vua vẫn ở trung tâm và thế cờ mở ra, bạn thường gặp rắc rối.
• Đẩy quá nhiều Tốt. Những nước như a3, h3, a6, h6 đều có lúc hữu ích, nhưng đi bốn nước liền như vậy nghĩa là quân của bạn vẫn còn nằm nhà.
• Đi theo trí nhớ mà không kiểm tra. Nếu đối thủ ra khỏi lý thuyết ở nước 4, có thể họ đang giăng bẫy, hoặc vừa đi hớ. Hãy nhìn nước vừa rồi của họ trước khi tiếp tục kế hoạch.

Còn nhiều đòn như vậy trong bài chiến thuật cho người mới và các thế chiếu hết cơ bản.

Một bộ khai cuộc đơn giản để bắt đầu ngay hôm nay

Chọn một gói và giữ nó ít nhất 30 ván:

• Kinh điển: Trắng chơi Khai cuộc Ý. Đen chơi 1...e5 gặp 1.e4 và Gambit Hậu từ chối gặp 1.d4. Tốt nhất để học thế cờ mở và chiến thuật.
• Vững chắc: Trắng chơi Hệ thống London. Đen chơi Caro-Kann gặp 1.e4 và Gambit Hậu từ chối gặp 1.d4. Hợp với người thích cấu trúc an toàn và kế hoạch dài hơi.
• Ít lý thuyết: Trắng chơi Hệ thống London. Đen chơi Scandinavia gặp 1.e4 và cách bày d5-e6-c5 gặp 1.d4. Hợp với người có ít thời gian học.

Cách luyện khai cuộc

1. Học năm đến tám nước đầu của mỗi biến và nói thành lời vì sao đi mỗi nước.
2. Luyện các biến trong trình luyện khai cuộc cho đến khi đi được mà không cần nghĩ. Bài học Khai cuộc Ý và các bài khai cuộc khác trong mục Học giải thích ý tưởng từng bước. Để bắt đầu ngay, hãy dùng các bộ bài luyện soạn sẵn cho Trắng (Ý và London), Đen gặp 1.e4 và Đen gặp 1.d4, khớp với bộ khai cuộc này từng biến một.
3. Chơi chúng với máy ở mức vừa sức, rồi trong các ván thật trực tuyến.
4. Sau mỗi ván, xem bạn rời khỏi phần đã chuẩn bị ở đâu và lưu nước đúng vào bộ khai cuộc của bạn. Xem lại ván cờ trong phần phân tích để tìm thời điểm thật sự đi sai.

Lưu chỉ với một chạm: thêm bộ khai cuộc này vào Bộ khai cuộc của bạn, nơi nhắc bạn ôn từng nước bằng lặp lại ngắt quãng. Thêm các biến cho Trắng (Ý và London), Đen gặp 1.e4 hoặc Đen gặp 1.d4. Những nước bạn đã lưu sẽ không bao giờ bị thay đổi.

Chỉ trong một tháng, bạn sẽ bước vào trung cuộc với những thế cờ quen thuộc và còn nhiều thời gian trên đồng hồ, đó chính là mục đích của một bộ khai cuộc cho người mới. Để có kế hoạch học rộng hơn, xem bài cách chơi cờ vua giỏi hơn.